Veba menşeli bir medya çözümlemesi

 Veba menşeli bir medya çözümlemesi

 

Veba, Albert Camus’nün Cezayir’in Oran şehrinde 1940’lı yıllarda yaşanan veba salgınını konu alan romanıdır. Kitap, bir şehir halkının çektiği sıkıntıları, ıstırapları ve bu durumda insanların kenetlenip birlikte hareket ederek, özellikle bazı gönüllülerin büyük oranda sağduyulu davranışlarıyla salgını nasıl bertaraf ettiklerini anlatıyor.

 

Savaş romanında karakterlerin çoğu asker, aşk romanında ise âşıklardır. Veba da bir hastalık romanı olduğu için başrolde Dr. Bernard Rieux’ü görüyoruz. Ateist olan Doktor, ‘Eğer kudretli bir Tanrı var olsaydı, insanları tedavi etmekten vazgeçer, bu işi ona bırakırdım.’ diye tanımlıyor meslek ‘etiğini’. Dr. Rieux, baş gösteren vebaya karşı bir mıknatıs gibi tüm şehri birbirine kenetleyen insan; ayrıca kitabın sonunda hatırlatıldığına göre bu hikâyeyi anlatan da odur.

 

Dr. Rieux, olayların tam ortasında yer aldığı için, çoğu şey gibi medyayı da iyi analiz etmiş. Vebanın yanında tüm şehrin hâl, hareket, duygu ve düşüncesini etkileyen istatistiklerin ve bunun medya tarafından abartılı/geçiştirilerek verilmesinin hastalığı ne yönde etkilediğine birçok kez değiniyor. Hatta kitabın, açık bir medya eleştirisi olduğu hissi okuyucuda uyanmıyor değil.

 

Hiç şüphe yok ki, medyanın Veba’daki bu tavrı, şiddetini milyon kere yükseltmiş hâliyle günümüzde de devam ediyor. En azından milyarlarca siteyle internetin ve binlerce kanal ile radyo ve televizyonun insan davranışlarını olumsuz yönde değiştirmesine dair milyonlarca habere bakarak bunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Medyanın artan organ çeşidi, bunun içinde dallanıp budaklanan ve milyarlara varan etki merkezleri sayesinde 1940’lardaki kısıtlı imkânlara oranla günümüzde kitleleri yönlendirme gücü tartışılmaz.

 

Turizm sektörü için ‘bacasız sanayi’ tabiri kullanılıyor. Medya da uygun tabirle ‘silahsız kuvvet’tir. Amerika’nın Pearl Harbour ve Vietnam’da olduğu gibi Irak bozgununun gerçek yüzünü de sinema yoluyla gizlemeye çalışması, aynı şekilde Süleymaniye’de askerimizin başına geçirilen çuvalı, Mavi Marmara'daki vahşeti birer sinema filmiyle -şimdilik- sineye çekmemiz, medya gücünün silahlı kuvvetlerden eksik kalır yanının olmadığını gösteriyor. Meydanda kaybedildiği aşikâr olan nice savaşlar ‘beyaz perde ve kara kutu’nun büyülü etkisiyle zihinlerde kazanılıp pratik hayata yansıtılıyor. Hatta öyle denebilir ki, medyanız yoksa her savaşta haksız taraf sizsinizdir. Bunun sadakat konusunda, medya izleyicisinin Papa bağlısından aşağı kalmamasıyla bir ilgisi var. Papa'nın da arkasında bildik anlamda bir askerî güç yok. O da manevî (görünmeyen) otoritesi sayesinde inananlarına istediğini yaptırıyor.

 

Salgın yıllarında internetin olmadığını, televizyon, gazete ve radyo toplamının -Oran için- bir elin parmaklarıyla ifade edilebildiğini göz önünde bulundurarak oluşturduğu etkiye bakıp her zaman için medyanın ne derece etkili bir ‘silah’ olduğunu göreceğiz. İnsanların kararlarını manipüle eden bu en etkili araç (silah) Jean Baudrillard’a göre de, ‘haberin ahlâksızlık aşaması’dır zaten.

 

Büyük çoğunluğu şer güçlerin elinde olan medyanın, bu ahlâksız tavrı, mazlum memleketlerin haydutlarca işgal edilmesi ve halkların katledilmesi sırasında da yoğun olarak sergilediğini görürüz. Bunun bariz örneklerinden biri 2000'e 8 kala Avrupa'nın göbeğinde, silahsız insanlara karşı iyi donanımlı bir ordunun katliamı olarak başlayan Bosna Savaşı'dır. Medyanın Bosna Savaşı'nda ‘şeytanî yüzünü’ saklamaya bile çalışmadan ihsan (!) kabilinden nasıl gölge ettiğini az çok herkes biliyor.

 

Her şeye rağmen Bosna'da da bir destan yazılmış ve bunu birileri geleceğe taşımasını bilmiştir. Bosna halkının gördüğü büyük lütuflardan biri Aliya İzzetbegoviç'in önderliğinde bu mücadeleyi sürdürmesidir. Çünkü o, hem savaşı idare etmiş hem de dışarıdaki temas ve irtibatlarıyla dünyanın müspet ilgisini Bosna'ya çekebilmiştir. Onun savaş sürecinde yaptığı konuşma ve röportajlardan oluşan Konuşmalar kitabı da bu destanın adeta kâğıda mürekkebe bürünmüş hâlidir.

 

Bosna'daki katliam ile Oran'daki salgını aynı kefeye koyacak değilim. Zaten yazı boyunca Veba menşeli, Konuşmalar destekli bir seyir takip edeceğim. Fakat Aliya ile Dr. Rieux'ün ortak mustarip oldukları hususların çokluğu, bir kıyas olmamakla beraber birçok defa aynı cümlede isimlerinin geçmesine sebep olacak. Veba'yı Konuşmalar’la eşzamanlı okumamın bu açıdan faydalı bir tevafuk olduğunu düşünüyorum. Ruhunu kavramaya çalıştığım bir mücadelenin mümtaz önderlerinden biri olarak ünsiyet kesbettiğimden, bahsi geçtiğinde ‘Aliya’ dememin sevenlerini incitmeyeceğini ümit ediyorum. (Cümle sonlarında verilen sayfa numaraları Konuşmalar'a aittir. İtalik ifadeler de Veba’da birebir geçmektedir.)

 

Basit bir şehir medyasının kitleleri yönlendirmesi

Şehirde önce fareler üzerinde etkisini gösteren ve bir günde binlercesini telef eden veba hakkında ilk haberleri akşam gazeteleri veriyor. Dr. Rieux ‘Farelerle Savaş Örgütü’nü, gazeteler de belediyeyi konuyla alakalı sıkıştırmakla işe başlıyorlar.

 

Ransdoc ajansı, salgının onuncu gününde altı bin iki yüz otuz bir farenin öldüğünü duyurduğunda, olayın korkutuculuğu karşısında halkın şaşkınlığı artıyor. On ikinci gün aynı ajans, sekiz bin farenin öldüğünü bildiriyor ve tedbirlerin yetersizliği hususunda resmî makamları suçluyor.

 

Ertesi gün ajanstan gelen ‘bu esrarlı olayın birdenbire durduğu’ ile ilgili mesnetsiz bir haber halka rahat bir soluk aldırıyor.

 

İlerleyen günlerde yine artış gösteren fare ölümleri üzerine gazetelerin yaptığı bir haber: ‘Belediye üyelerimiz bu kemirici yaratıkların çürümüş leşlerinin yaratacağı tehlikenin farkında mıdırlar?’

 

Gazetelerin hemen birilerini suçlar tavırları, çoğu kimseyi inandırmışsa da işin içindekileri sadece şaşırtıyor. İnsan ölümlerinin artması üzerine, bu konudaki kayıtsız tavırları yüzünden gazeteler hakkında şöyle diyor yazar: ‘Fareler işinde o kadar gevezelik eden basın, bir şeyden bahsetmiyordu artık. Buna sebep; farelerin sokakta, insanların ise evlerde ölmeleriydi. Gazeteler ise yalnız sokakta olup bitenlerle ilgilenir!’

 

Aliya da 1994'te SDA yönetim kurulu toplantısındaki konuşmasında, ‘sanki gazetede yer almayan hiçbir şeyin gerçekte var olmadığını ya da sadece gazetede yer alan olayların meydana gelmiş gibi gösterildiğini’ söyleyerek, işlerini yapmayıp otel odalarında savaşın bitmesini bekleyen pısırık ve ikiyüzlü ‘savaş muhabirleri’nden yakınır. (s. 20)

 

Gazeteler, hastalığın ilerlemesiyle ilgili sadece bazı imalarda bulunmakla yetiniyor. Fakat hastalık ilerlediğinden dolayı yetkililerin aldığı tedbirler sıkılaştıkça, bu sefer hümanizm çığlıkları atıp özgürlük konusunda vaveylayı basıyorlar. Bunun üzerine ve zaten gerektiği için valilik, ajanslara her hafta istatistik gönderip çığırından çıkmaya başlayan bu “asparagas haber” işini dizginlemeye çalışarak medyanın gemi azıya almasını biraz da olsa engelliyor.

 

Her şeyi devletten bekleyip ‘ne olacaksa olsun’ tavrı takınanların çokluğu yüzünden, salgınla mücadelede normal zamanlara göre daha gerekli olan gönüllü insan gücünde istenen seviyeye bir türlü ulaşılamıyor. ‘Dünyanın bütün ordularında malzeme eksikliğini daha fazla insan ile karşılarlar, fakat bizim adamımız da yok.’ diyerek kalifiye elemanlara her zaman fazlasıyla ihtiyaç duyulduğunun altını çiziyor yazar. Aliya da savaşta asimetrik bir dengenin teknik alanda karşı tarafta, insan faktörü (sayı ve moral) açısından ise kendi taraflarında oluştuğunu belirtiyor. (s. 121) Çok uzun cephe hatları boyunca düşmana irili ufaklı yüzlerce darbe vurabilecek insan potansiyelini daima arkasında hissetmesi bir komutan için asla azımsanamayacak bir üstünlüktür. (s. 182) Yine bir konuşmasında, savaş sürecinde, kalabilenlerin mutlaka Bosna'da kalıp mücadeleye katılmaları gerektiğini söylüyor. (s. 149) Ne yazık ki Dr. Rieux, varlığını bildiği/umduğu ve Bosna Savaşı'nda da harekete geçen insan potansiyelinden ve onları harekete geçirebilecek kabiliyetten mahrumdur. Aliya, Bosna'da ‘topyekûn mücadele’ derecesine ulaşırken, Dr. Rieux, çabalarının sonucunu ancak ‘toplu monolog’ derekesinde görebilmiştir.

 

Bir akşamüstü şehir meydanındaki birçok insanın yüzünü asık gören Dr. Rieux’ün, bunun, Ransdoc ajansının o gün yaydığı haberlerin bir sonucu olduğunu düşünmesi, halkın mimiklerinin bile gelen haberlere göre bir anda değiştiğini gösteriyor.

 

Valilik, vebanın etkisini iyiden iyiye hissettirdiği ve ölülerin arttığı günlerde halkı biraz da olsa teskin etmek için -ki bu çok kolay oluyor- ölü sayısını büyük oranda eksik açıklıyor. Resmî makamların ve medyanın ölümleri az göstermesini şöyle yorumluyor doktor/hikâyeci: ‘Yüz otuz bir, dokuz yüzden ufak bir sayı diye sanki vebanın kuvvetini azaltacaklar.’ Valiliğin ve onun direktifleriyle medyanın yapmaya çalıştığı, sadece halkın karamsar olmamasını sağlıyor. Ne var ki bu, gün gibi açık olan gerçeği en ufak bir şekilde dahi değiştir(e)miyor. Aliya da şöyle diyor: ‘Savaş sürdükçe gerçek çözüm yoktur.’ Poliyannacılığı bir kenara bırakıp gerçekle yüzleşiyor.

 

Şehre giriş çıkışlar durdurulduğu için sadece telgraf veya az miktarda mektupla dışarıdaki yakınlarıyla görüşme imkânı bulan şehir halkının yegâne tesellisi ise radyodan duydukları, dış dünyadaki insanların, acılarını paylaşmaya çalışan nutukları oluyor. Bu da onlara moral vererek dirençlerini artıran bir çeşit yöntemdir. Aliya, “Batı’nın taşları bağlayıp köpekleri salan tutumu”nu üstü kapalı bir şekilde şöyle kınar: “Batılı ülkelerin Bosna'ya önemli oranda insanî yardım sundukları bir gerçektir, fakat merhamet bizleri bulan felaketin tam karşılığı değildir.” (s. 225)

 

Aliya da gaddar düşmana karşı şiddetten yanadır, Dr. Rieux de. Çünkü bataklığı kurutmak yerine sinek avlamanın, kökü çürümüş ağacın yaprağını silmenin bir anlamı yoktur.

 

‘Yeryüzünde tek bir insanı içine alan bir ıstırap görülürse, bunun bir imtiyaz sayılması gerekir.’ Oran da vebayı barındırdığı günlerde diğer şehirlere göre imtiyazlı bir durumdaydı. Zaten imtiyaz, tüm hastaların hakkı değil midir? Hangimiz hastalandığımızda özel ilgi ve meselâ değişik yemekler istemeyiz ki? Dış dünyanın bu moral verici yayınları gerçeği değiştirmese de hastaya ikram edilen enfes bir yemek değerindedir. Ama ‘Eğer kişi ölüm tehdidiyle karşı karşıya ise, onun için aç veya tok mu öleceğinin bir önemi yoktur.’ (s. 226)

 

Salgın başladığından beri şehirde kısılıp kalan halk kendini kahvehanelere, sinemalara, barlara atıyor ve bu şekilde gündemden uzaklaşarak rahatlamaya çalışıyor. Fakat medyanın bir çeşidi olan afişlerle halk burada da yönlendiriliyor. Çoğu yere asılan ‘temiz şarap mikrobu öldürür’ ilânı, alkolün bulaşıcı hastalıkları önlediği hakkında halk arasında zaten yaygın olan kanıyı güçlendiriyor.

 

‘Bir garsonun her şeyden haberi vardır.’ diyerek bazı mesleklerin de haberlerin yayılmasında bir hayli etkili olduğunu söylüyor hikâyeci. Garsonluk gibi “Türkiye'nin en çok satan gazetesi fısıltı”nın sahibi olan mesleklerden bazıları şunlardır: taksiciler, ayakkabı boyayıcıları, hizmetliler, kapıcılar, işportacılar, özellikle medya binalarındaki çaycılar…

 

Şu cümleler medyanın ve nedense onun gönüllü temsilciliğini ziyadesiyle vazife edinen ‘mitomani mağduru fısıltıcılar’ın halk üzerinde nasıl bir etki yaptığını gayet iyi açıklıyor: ‘Herkes soğukkanlılığını kaybediyordu. İçlerinden en zekilerinin bile ötekiler gibi, medyada yer alan, vebanın kısa zamanda sona ereceğine dair bir belirti, bir inanma sebebi aradıkları ve sayılardan çıkardıkları bir umuda düştükleri veya aslı esası olmayan korkulara kendilerini kaptırdıklarını görmek mümkündü.’

 

Gazete ve radyoları baştanbaşa kaplayan vebayla ilgili haberler o kadar çoğalıyor ki, insanlar artık bu haberlerle ilgilenmemeye ve dolayısıyla tedbir de almamaya başlıyor. Camus’nün Düşüş romanında da hatırlattığı durum vuku buluyor yani: ‘Bir şeyi örtbas etmek isteyen, onu daha çok ortaya çıkarır.’ Diğer bir ifadeyle: Aç ki, kimse görmesin!

 

Şehir matbaacıları da bu yoğunluk içerisinde kendilerine bir mevzi buluyor. Bir türlü doymayan halk tecessüsünü karşılayabilmek için veba kitaplarının yeni baskılarını yapmakla beraber gazetecilere ve araştırmacılara sipariş vererek hazırladıkları metinleri tefrika etmeye başlıyorlar. Kendi mücadelelerini önceden yaşanmışlarla kıyaslamalar, istatistikleri yorumlamalar ve -halkın en çok ilgi duyduğu- her türlü yoruma müsait bilgileri piyasaya sürmeler, hem işe magazinsel bir boyut katarak insanları olayın vahametinden uzaklaştırıyor hem de belirsizliğe sürükleyerek ‘kâhinlerden medet uman bir yığın’ hâline getiriyor. Gazeteciler, Aliya'nın istediği ‘topyekûn mücadele’yi tersten anlayıp menfî yollardan müspet çözüm arıyor, çözüm bulamadıkları gibi halkı gerçeklerden uzaklaştırıp narkozluyorlar.

 

Bekli de vebanın acıklı faydalarından biri, her şey gibi baş gösteren kâğıt yokluğu yüzünden gazetelerin sayfalarını azaltmak zorunda kalmasıdır. Buna karşın, görevini ‘veba ile her türlü mücadele ve sonuçları tarafsız bir şekilde halka duyurmak’ olarak açıklayan yeni bir gazete yayın hayatına atılıyor: Salgın Postası. Fakat çok geçmeden o da, vebayı önlemede hiçbir faydası olmayan birtakım yeni icat ilaçların reklâm yeri olmaktan kendini kurtaramıyor ve ‘popülist bir dönem gazetesi’ olarak görevini bihakkın yerine getiriyor! Hemen her savaşta ortaya çıkan sahte kahramanlar gibi sadece yaşadığı sürece ismi anılıyor.

 

Gazetelerin daha önce yaşanmış bir veba salgınında, ‘doktorların, kendilerini hastalıktan korumak için yağa batırılmış elbiseler giydiklerini’ yazması üzerine, herkesin, hastalıktan koruyacağını umduğu ve normalde ‘modası geçti’ diye kimsenin dönüp bakmayacağı elbiselere hücum etmesi üzerine mağazalardaki bütün stoklar tükeniyor. Bu da genel olarak medya, kapital, reklâm ile oluşturulan kötü niyetli voltran sayesinde insanların nasıl sürüleştirilip sömürüldüğünün açık bir örneğidir.

 

Medyanın salgın hakkında gereğinden fazla, çözüm odaklı olmayan, taraflı ve yanlış yayınlar yapması yüzünden, ilerleyen aylarda halkın artık salgını kabullendiği ve kendine dokunmadığı sürece istediği gibi kol gezebileceğini düşündüğünü şu cümlelerden anlıyoruz: ‘İnsanların uykuları vebalıların hayatlarından daha kutsaldır.’ Medya, tonlarca uyku ilacında bulunmayan bir etkiyle -her şeye rağmen- ninnisine devam ediyor.

 

Gidiyor salgın, geri dönmek üzere

Halkın kafasında zaferin kazanıldığı ve hastalığın tutunduğu mevzilerden çekilmeye başladığı inancı, ancak valiliğin -önceleri gizli ve cesaretsiz bir umut belirtisi taşıyan- bildirilerinden sonra uyanıyor. Hastalık başladığından beri milletin asık olan yüzü radyoların yaptığı günübirlik iyi haberlerle gülümsemeye başlıyor.

 

Hastalığın etkilerinin şehri terk etmeye başladığı günlerde valilik, sokak lambalarının sağlık zamanındaki gibi kuvvetli yakılmasını sağlıyor. Bu, verilen iyi istatistiklerle birlikte halkta bir nebze umut ışığı yakıyor. Bununla beraber, loş kalan bir kaldırımda, hastalık başladığından beri görülen ilk canlı kedi ve fareler de birer işaret olarak algılanıyor. Hatta istatistiklerden, radyo ve gazete haberlerinden daha inandırıcı ve etkili bir işaret.

 

İstatistik, bildiri ve haberlerle yatıp kalkan, onlara göre düşünüp hareket eden ve maalesef onların yönlendirmesiyle hisseden birçok kimse var şehirde, valiliğin tek bir bildirisiyle vebanın biteceğini düşünenler olduğu gibi. Tabiî, nasıl valilik bildirisiyle ölü sayıları azalmıyorsa veba da bitmiyor. Ancak salgın büyük oranda bittikten sonra valilik bu yönde bir açıklama yapabiliyor. Valiliğin müspet bildirileriyle yayılan coşkunluğa rağmen halk yine de doktorlardan birebir malûmat almak istiyor. Doktorlar her ne kadar halka umut verici açıklamalar yapıyorsa da kendileri ancak halktan haftalar sonra içlerini rahata erdirebiliyor.

 

Aslında veba, biraz da hastalık hastalarının paranoyaları yüzünden barınmasına müsaade ettikleri için palazlanmış. Çünkü hikâyeciye göre, korku ile birlikte veba da bitmişti.

 

Veba gittikten sonra halkın olayı abartarak anlatması, bir bakıma medyanın olayı kutsayarak bir yüce kur(t)uluş efsanesi gibi piyasaya sürmesinden kaynaklanıyor. Kitleler yine dolduruşa geliyor yani.

 

Vebanın bitmesi üzerine rahatlayan yetkililer de iyi niyetli olarak medyaya fazla karışmıyor. Vebadan ölenler için bir anıt yapılacağını valiye çok yakın olan Dr. Rieux bile bir arkadaşından öğreniyor. Peki, arkadaşı nereden öğreniyor dersiniz: ‘Bir anıt yapılacakmış. Gazeteler öyle diyor.’

 

Daha ileriyi göreceğim diye dürbünü sürekli gözünde tutan kimse yanındakileri asla göremez. İlk zamanlarda bu ‘dürbüncülük’ yüzünden işin vahametini kavrayamayan medya, sonraları ilk iş olarak yetkilileri suçlamış ve bu durumun piyasasından yararlanmayı kendince sakıncalı görmemişti.

 

Veba gittikten sonra da bunu zafer sarhoşluğuyla coşkulu bir şekilde duyurmuştu kitlelere. Medyanın haberleriyle üzülen ve tereddüde kapılan halk, yine medya ile rahatlamıştı. Hâlbuki Dr. Rieux, ‘kendini sevince kaptırmış halkın bir şeyden haberi olmadığını, aslında veba mikrobunun uykuya yatıp uzun yıllar boyunca sabırla bekleyebileceğini, zamanı gelince insanları yola getirmek ve felaketlerine sebep olmak için fareleri uyandıracağını’ biliyordu.

 

Aliya'nın artık bir vecize olmuş şu sözü Oran halkı gibi herkes için de mihenk vazifesi görmelidir: ‘Hatırlama; gelişmiş medenî halklarla, geri kalmış ve ilkel halkları birbirinden ayıran bir şeydir. Medenî halkların anıları vardır. Önemli şeyleri hatırlayan halklar, tarih dediğimiz şeye sahip olurlar.’ (s. 88)

 

Dördüncü (!) kuvvet medya

Gazetelerin bilgilendirici ve önleyici haberler yapmaktansa mal bulmuş Mağribî gibi her şeyin üstüne atlayarak olayları abartması ve sürekli birilerini zan altında bırakıp asparagasla meşgul ederek “iş” yapılmasını engellemesidir meselemiz. Nereden ve nasıl geldiğini kimsenin bilmediği bir salgın hakkında gazetelerin baştanbaşa “neden işinizi yapmıyorsunuz, tehlikenin farkında mısınız, niye tedbir almadınız” gibi kasıtlı haberlerle yetkilileri sıkıştırması sorunun çözülmesine ne kadar yardımcı olur?

 

Gazete, televizyon ve genel anlamda ajan(s)ların kitleler üzerinde nasıl bir etki oluşturduğunu, kalabalıkların karar alması ve buna göre duyup düşünmesini nasıl yönlendirdiğini iki kitap üzerinden işlemeye çalışıyoruz. Gazete müvezzii çocuğun koşarak ‘yazıyor, yazıyor’ diye verdiği haberler bile halk arasında fısıltı şeklinde dolaşır ve bire bin katılarak anlatılırken bunu milyonlarca kişinin -kapalı kapılar ardında ve oturduğu yerden de olsa- yüksek teknik imkânlarla yaptığı günümüzde etkisini varın görün siz düşünün. Söylediği yalana kendisi de inanan (mitoman) ve bu yalanlar silsilesi sebebiyle ahlâkı dumura uğratıp etiğe dönüştüren medya, yapılan haklı eleştirileri de ‘iş etiği’ gibi başka bir yalanla örtbas ediyor.

 

Montesquieu’den beri hâkim olan medyanın dördüncü kuvvet (ekonomi, politika ve dinden sonra) olduğu fikri çoktandır rafa kaldırılmış durumdadır. Veba'da da bu açıkça görülüyor. Papazların vaazları ve valiliğin bildirileri gibi para da para etmiyor bu kaos ortamında. İpler büyük çoğunlukla medyanın elindedir çünkü.

 

2000’lerde peydahlanan kuş gribi, sars, H1N1 virüsü, deli dana ve yakın zamanda gelmesi müjdelenen (azap da müjdelenir) at gribi gibi olaylarda çağdaş medyanın seviyesizliği, Veba’daki dedelerinin izinden gittiğini gösterir nitelikte değil mi? Medyanın özellikle bu tür vakalardaki yamuk duruşu ve kitleleri yönlendirme stratejisi hep aynı olmuştur.[1]

 

Gazete, dergi, radyo, televizyon ve hatta internet deyince açılmayan gözler medya karşısında fal taşına döner. Bir de mültimedya var. Mikrop vücutta çok hızlı yer değiştiriyor, çok. Metastaz anahtar kelime.

 

O gün bugün aynı medya, aynı gazeteci

Medyanın görevi, kimseyi reklâm ederek pohpohlamak veya yerin dibine sokmak değil, gerçekleri olduğu gibi sunmaktır. Dr. Rieux de Aliya da kimseden yardım dilenmiyor, sadece kendilerine engel olunmamasını istiyorlar: ‘Kötülük doğrudan yapılabileceği gibi, vaat ettiğiniz veya üzerinize aldığınız görevi yerine getirmemekle de yapılabilir.’ (s. 225)

 

Medya burada, kendince bağımsız ve özgür olmasından dolayı, tıynetinden gelen bir ahlâksızlığın kurbanı oluyor. Bu da onun gösterdiği en büyük ihsandır zaten! Oran medyası ve özelde Bosna'daki savaş muhabirleri bu yönleriyle en az veba ve katiller kadar zararlıdır.

 

‘Yağmurluk yağmurda sınanmalıdır.’ Medya, bu tür olaylarda manipülatif tavrını bir seri katil soğukkanlılığıyla sergileyerek genelde sınavı kaybeder.

 

Gazeteciler -özelde haberciler- her gün yüzlerce olayı geçici de olsa hafızalarına kaydetmek zorunda kaldıkları için bir nevi malûmat çöplüğünde yüzerek bilgi kirlenmesi yaşarlar. Her sabah gazetelere göz atan, gün boyu haber sitelerinde sörf yapan, akşam haber bültenleri arasında zaplayan, dizi veya maçını seyredip yatmadan evvel son bir vazife olarak gece bültenine de bakan ve bunu kim bilir kaç kişinin eleğinden geçen haberlerle yaptığı için kendini akıllı ve zamandan tasarruf ettiğini zanneden kişinin hâli bile nice olduğuna göre, varın habercileri siz düşünün. Gazeteciler, aslında adı kirlenme olan bu depo bilgileri süsleyerek sundukları için, çoğu zaman birer bilgin zannedip -göz ve kulaklarımız yetmiyormuş gibi- ağzımızı da açarak onları izleriz. Bu bizim, ağzı laf yapan bilgisizlere önem atfetmemizden sonraki ikinci büyük yanılgımız olur.

 

            ‘İmtiyazlı bir insan olan gazeteciler birtakım kolaylıklara sahiptirler.’ Camus'nün bu şekilde sözü yamadığı kişi, bir röportaj için şehre gelmiş ve salgından kurtulmak için alelacele şehri terk etmeye çalışan Raymond Rambert adlı, inatçılığın er geç üstün geleceğine inanan bir gazetecidir. Şehirden ayrılabilmek için resmî/gayriresmî bütün yolları deniyor. Rambert’in kısa vadede bunu başaramaması üzerine, sahte ve ucuz mal kaçakçılığına başlayıp ufak tefek spekülasyonlarla küçük bir servet dahi edinmesi, yazarın -özellikle herhangi bir şehre dışarıdan gelen- gazeteciler hakkındaki yargısını ortaya koyuyor. Tüm bu pis işleri böyle bir gazeteciye yaptırması da bu konudaki ciddiyetini gösteriyor. Kafka’nın Değişim’de böceğe dönüştürdüğü Gregor Samsa’nın da bir pazarlamacı olduğunu hatırlayalım.[2]

 

Rambert birçok yönüyle, Aliya'nın da yakındığı “otel odalarında savaşın bitmesini bekleyen pısırık ve ikiyüzlü savaş muhabirleri”ne benziyor. ‘Kimimiz su ve ekmek almak, kimimiz işe gitmek için dışarı çıkıyoruz ve savaş muhabirleri, barışın gelmesini bekleyerek otellerinde oturuyorlar.’ (s. 5) Rambert de makam makam dolaşarak yumuşak deri koltuklarda, oturduğu yerden ortalığı karıştırıyor.

 

Paris’in büyük bir gazetesi için ‘Arapların yaşayışları üzerine’ bir röportaj hazırlamak isteyen ve sağlık durumları hakkında bilgi almak için kendisine gelen bu gazeteciye Dr. Rieux’ün ilk sorduğu soru da ibretlik bir şekilde Aliya'nın ‘Halka gerçekleri söylemek zorundasınız, yalan söylemek olmaz.’ sözünü destekler mahiyettedir: ‘Gerçekleri yazacak mısınız?’

 

Son söz: Birkaç km. ilerideki yardım yerine ulaşmaya çalışan cılız kız çocuğunun akbaba önündeki fotoğrafını çekip oradan uzaklaşan, bu davranışından dolayı bunalıma girip intihar ettiği söylenen -kendisi de Güney Afrika doğumlu, Pulitzer ödüllü- Kevin Carter'ı, -dünyayı ayağa kaldırmak gibi bir niyeti varsa- bir derece affedebiliriz. Fakat Amerikan askerlerinin Irak işgali sırasında iğfal ettiği masum kadınların çıplak fotoğraflarını, arka sayfa güzeli niyetiyle birinci sayfadan veren yerli (!) medyayı asla affetmeyeceğiz.

 

 

 

 

 

 

 

·         Veba; Albert Camus, Oktay Akbal çevirisi, Say Kitap, 1985 6. Baskı

·         Konuşmalar; Aliya İzzetbegoviç, Fatmanur Altun ve Rıfat Ahmetoğlu çevirisi, Klasik Yayınları, 2005, 8. Baskı

---

[1] Bu yazı 2020 Korona günlerinden dokuz sene önce yazılmıştır.

[2] Çoğu zaman insanı canından bezdiren, uzaktan yaklaştığında kıyıl kıyıl yol aranan bir meslek olarak pazarlamacılık, komisyonculuk gibi uğraşlar, emek yoğun işlere göre daha sevimsiz sayılır genelde. Tarık Tufan Kaybolan romanında başkarakterlerden Hakan’ı sigorta poliçesi dayatıcısı, Yıldız’ı da ‘üzüm’ şeklinde tasarımlanan şu saadet zincirlerinden birinde makyaj malzemesi pazarlayıcısı olarak konumlandırır. Mustafa Çiftci’nin de bir konuşmasında, bu üzümcülerden bilumum akrabanın nasıl yaka silktiğini gayet veciz bir şekilde anlatmıştı.